Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko, co musisz wiedzieć

Większość kosów w Polsce nie odlatuje na zimę – część populacji migruje na zachód i południe Europy, ale wiele ptaków zostaje z nami przez cały rok. O ich decyzji decyduje dostęp do pokarmu, miejsce zamieszkania i warunki pogodowe, a miasta sprzyjają zimowaniu na miejscu. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, kiedy kos odlatuje, a kiedy zostaje i jak możesz mu pomóc, przeczytaj poniższy poradnik.

Czy kosy odlatują na zimę?

Kos (Turdus merula) jest gatunkiem częściowo wędrownym – część ptaków zostaje w Polsce, inne wyruszają na zimowiska. W miastach i na terenach podmiejskich przeważają osobniki osiadłe, które zimują na skwerach, w parkach i ogrodach, korzystając z łagodniejszego mikroklimatu oraz resztek pożywienia zostawianych przez ludzi. Z kolei ptaki żyjące w lasach i na terenach rolniczych częściej decydują się na odlot, choć zwykle nie na bardzo duże odległości.

Reguła, jaką ornitolodzy opisują dla kosa, jest dość prosta: im dalej na północ i w chłodniejsze rejony, tym więcej ptaków migruje. Populacje z południa i zachodu Europy żyją zwykle osiadle, a w Europie Środkowej – w tym w Polsce – mamy jednocześnie ptaki migrujące i zimujące na miejscu. W efekcie nawet w mroźne miesiące można wciąż spotkać czarne samce z żółtym dziobem, podskakujące po śniegu w poszukiwaniu owoców.

W Polsce kos jest gatunkiem częściowo wędrownym – jedna część populacji odlatuje, druga zostaje i zimuje obok nas w ogrodach i parkach.

Dokąd lecą kosy i kiedy wracają?

Część kosów mieszkających w Polsce odlatuje jesienią do łagodniejszych rejonów Europy. Najczęściej wybierają Europę Zachodnią i Południową – Francję, Hiszpanię, Włochy czy kraje Beneluksu. Nie są to więc odległe wyprawy międzykontynentalne, jak u bocianów czy słowików, lecz raczej przesunięcie w obrębie naszego kontynentu, tam gdzie zimy są krótsze i łagodniejsze, a śnieg zalega krócej.

Najwięcej odlotów obserwuje się na przełomie października i listopada, gdy dni gwałtownie się skracają, a na polach znika pokarm. Przyloty na lęgowiska następują z kolei głównie w marcu i kwietniu. Badania prowadzone w okolicach Biebrzy pokazały, że pierwszy kos z nadajnikiem telemetrycznym wrócił tam w jednym roku już 10 marca, w kolejnym – jeszcze wcześniej. To pokazuje, jak silnie u tego gatunku zakodowana jest chęć powrotu na znane terytorium.

Co ciekawe, naukowcy z Instytutu Maxa Plancka odkryli, że kosy przygotowujące się do migracji wyraźnie „przyhamowują” swój metabolizm mniej więcej trzy tygodnie przed odlotem. Obniża się temperatura ciała, rośnie masa tłuszczu, a ptaki oszczędzają energię, dzięki czemu docierają na zimowiska z zapasem. Z energetycznego punktu widzenia sama podróż wcale nie jest dla nich najdroższą częścią zimy.

Jak kos zachowuje się tuż przed odlotem?

Na kilka tygodni przed migracją kosy robią się mniej ruchliwe i bardziej skoncentrowane na żerowaniu. Częściej żerują na otwartych przestrzeniach, intensywnie uzupełniając zapasy tłuszczu, ale równocześnie oszczędzają energię poprzez spadek aktywności. U części ptaków pojawia się tzw. niepokój migracyjny – podskoki, krótkie loty, wyraźne pobudzenie w nocy – jednak u kosa nie jest on tak spektakularny jak u wielu małych wróblaków dalekodystansowych.

W miarę skracania się dnia kosy, które zdecydują się na odlot, opuszczają stopniowo znane rewiry i łączą się w luźne grupy. Te ptaki, które pozostają osiadłe, zmieniają raczej jedynie miejsca żerowania, poszukując bogatszych w owoce zakątków w obrębie tego samego miasta lub okolicy.

Dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają?

Pojawia się naturalne pytanie – skoro spędzanie zimy w ciepłych krajach nie daje wyraźnej oszczędności energii, po co część kosów w ogóle migruje? Badania prowadzone w Bawarii, m.in. przez zespół związany z Instytutem Maxa Plancka, pokazują, że populacje tego gatunku potrafią dzielić się w jednym regionie niemal „po połowie” na ptaki osiadłe i wędrowne. Różnice mogą wynikać z genetycznych predyspozycji, ale też z indywidualnych doświadczeń ptaka i dostępności pokarmu w danym miejscu.

W miastach, gdzie zieleń parkowa i ogródki działkowe obfitują w owoce, a człowiek zostawia sporo odpadków jadalnych, kosom łatwiej zimować na miejscu. W lesie sytuacja wygląda inaczej: duża pokrywa śnieżna odcina dostęp do ziemi i bezkręgowców, a owoce kończą się szybciej. W takich warunkach odlot do łagodniejszej strefy klimatycznej staje się realną przewagą – tam dłużej dostępne są miękkie owoce i mniej jest dni z całkowicie zamarzniętą glebą.

Populacje kosów dzielą się na osiadłe i migrujące nawet w tym samym regionie – o odlocie decyduje głównie dostęp do pokarmu i warunki pogodowe, a nie sam gatunek.

Jaką rolę ma pokarm w decyzji o migracji?

Latem dieta kosa zdominowana jest przez bezkręgowce – dżdżownice, ślimaki, larwy różnych owadów, pająki. Taki pokarm jest bogaty w białko i pozwala ptakom szybko rosnąć, pierzyć się i wychowywać młode. Zimą sytuacja obraca się o 180 stopni – owadów brakuje, ziemia zamarza, dlatego kos przechodzi niemal całkowicie na dietę owocową. Korzysta z jagód jarzębiny, głogu, bzu czarnego, ligustru, aronii, a także z resztek jabłek czy gruszek pozostawionych pod drzewami.

Jeśli w okolicy jest dużo krzewów owocujących zimą, ptakowi łatwiej przeczeka mroźne tygodnie bez konieczności odbywania migracji. Gdy takich zasobów brakuje, a śnieg przykrywa ziemię grubą warstwą, odlot może stać się jedynym efektywnym rozwiązaniem. Takie „gospodarowanie” pożywieniem jest jednym z głównych czynników, który w 2026 roku wciąż badają zespoły ornitologów w Polsce i całej Europie.

Czy miasta zmieniają zachowanie kosów?

Ostatnie dwieście lat przyniosło wyraźne zbliżenie kosa do człowieka. Gatunek, który pierwotnie związany był z lasami, dziś chętnie zasiedla parki, cmentarze, ogrody i osiedlowe skwery. Miejskie populacje wykazują dużo mniejszą skłonność do migracji – mają dostęp do sztucznego światła, nieco wyższe temperatury w centrach aglomeracji i pokarm przez cały rok. Resztki z karmników, owoce ozdobnych krzewów, a nawet odpadki kuchenne z pojemników śmietnikowych sprawiają, że zimowanie na miejscu staje się coraz łatwiejsze.

W miastach kosy tworzą wręcz odrębne populacje „miejskie”, które genetycznie mogą różnić się od leśnych kuzynów nastawionych na wędrówkę. Takie różnice śledzą m.in. badacze z Uniwersytetu w Białymstoku, monitorujący ptaki w Biebrzańskim Parku Narodowym, a także zespoły współpracujące z Instytutem Maxa Plancka w projekcie telemetrycznym obejmującym wiele krajów Europy.

Jak kos radzi sobie zimą w Polsce?

Kos to ptak średniej wielkości – mierzy 25–27 cm długości, ma smukłą sylwetkę i długi ogon, którym sprawnie balansuje podczas skoków po śniegu. Jego zimowa strategia opiera się na znalezieniu miejsc bogatych w pożywienie i ograniczaniu wydatków energetycznych. Zimą często zobaczysz go w pobliżu krzewów z owocami, przy kompostownikach lub pod drzewami owocowymi, gdzie wyszukuje resztki jabłek czy gruszek.

W mroźne dni kosy chętnie koczują w grupach tam, gdzie pokarmu jest najwięcej – na przykład na osiedlu z licznymi jarzębinami albo w ogrodach, w których pozostawiono część owoców na drzewach. Gdy jedno „źródło” się wyczerpie, ptaki przemieszczają się na kolejne, ale są to zwykle krótkie loty w obrębie tego samego miasta czy doliny, a nie długa migracja. Przy łagodnych zimach ich przeżywalność bywa wysoka, natomiast przy długotrwałych mrozach bez pokrywy owoców sytuacja wyraźnie się pogarsza.

Zimą kos przechodzi z diety bezkręgowcowej na dietę owocową – dzięki temu może skutecznie zimować nawet w mroźnym klimacie Europy Środkowej.

Czym żywi się kos w ciągu roku?

Wiosną i latem podstawą diety są bezkręgowce. Ptak wyszukuje je, biegnąc skokami po trawnikach, rabatach i świeżo przekopanej ziemi. Wtedy jest sprzymierzeńcem ogrodnika – usuwa gąsienice, chrząszcze, ślimaki, larwy muchówek. Podczas karmienia piskląt jego apetyt na miękki, zwierzęcy pokarm jest szczególnie duży, bo młode rosną bardzo szybko i opuszczają gniazdo już po około dwóch tygodniach.

Od późnego lata dieta stopniowo się zmienia. Kos coraz chętniej sięga po dojrzałe owoce czarnego bzu, jarzębiny, porzeczek, agrestu czy aronii. Jesienią i zimą to właśnie owoce – zarówno dzikich krzewów, jak i drzew owocowych w sadzie – dają mu energię niezbędną do utrzymania stałej temperatury ciała. W tym okresie ptak może pojawić się także w pobliżu karmników, choć zwykle woli żerować na ziemi niż zjadać ziarno zawieszone w siatce.

Jak odróżnić kosa od innych ptaków i czy jest pożyteczny w ogrodzie?

Samiec kosa w szacie lęgowej jest bardzo charakterystyczny: ma całkowicie czarne, błyszczące upierzenie i intensywnie żółty lub pomarańczowy dziób oraz wyraźną obrączkę wokół oka. Samica jest brązowa, z jaśniejszym, delikatnie cętkowanym spodem ciała. Młode ptaki przypominają samice, ale ich plamki na brzuchu są silniej zaznaczone. Ogon kosa jest stosunkowo długi i lekko zaokrąglony – to ważny detal, który pomaga odróżnić go od szpaka.

Szpak, z którym kos bywa mylony, ma krótszy ogon, bardziej smukłą sylwetkę, a jego pióra połyskują na fioletowo i zielono, z jasnymi kropkami. Ma też dłuższy, ostrzejszy dziób. Kos porusza się po ziemi skokami, często zatrzymując się, nasłuchując i nagle szarpiąc za dżdżownicę – ten charakterystyczny sposób żerowania na trawniku szybko wpada w oko.

W ogrodzie kos jest sojusznikiem w walce z szkodnikami roślin. Zjada ogromne ilości owadów, ślimaków i larw, które mogłyby uszkodzić liście, kwiaty czy korzenie. Problem pojawia się zwykle dopiero wtedy, gdy dojrzewają owoce – w upalne dni ptaki potrafią ogołocić z jagód krzewy porzeczek czy agrestu, a ich zwyczaj przekopywania ściółki bywa kłopotliwy dla delikatnych roślin.

Jak chronić owoce przed kosami?

Gdy obecność kosów zaczyna zagrażać zbiorom, można zastosować kilka prostych rozwiązań, które ograniczą straty, nie robiąc ptakom krzywdy. Najbardziej znanym narzędziem są siatki ochronne rozciągane nad krzewami i mniejszymi drzewkami. Tworzą fizyczną barierę, przez którą kos nie przeciśnie się do owoców. Warto jednak pamiętać o właściwym napięciu siatki, by ptaki nie zaplątywały się w oczka.

Poza siatkami przydają się różnego typu wizualne „strachy”, które mają zniechęcić ptaki do lądowania na krzewach:

• metaliczne taśmy odbijające światło, zawieszone luźno na gałęziach,
• stare płyty CD poruszające się na wietrze,
• balony lub sylwetki imitujące ptaki drapieżne,
• wstążki i chorągiewki ruszające się przy podmuchach wiatru.

Dobrym kompromisem jest też pozostawienie części krzewu lub osobnego drzewa „dla ptaków” – kosy szybko nauczą się żerować tam, gdzie owoców nikt nie zbiera, a zainteresowanie resztą upraw nieco spadnie.

Jak pomóc kosom zimującym w ogrodzie?

Ptaki, które zostają na zimę, potrzebują dwóch rzeczy: bezpiecznego schronienia i źródła pożywienia, zwłaszcza podczas długotrwałych mrozów. Ogrody, w których rośnie mieszanka drzew, krzewów i trawników, stają się dla nich naturalnym azylem. Gęste zarośla, żywopłoty i zimozielone krzewy chronią przed wiatrem i drapieżnikami, a rabaty z naturalną ściółką kryją resztki owadów i dżdżownic.

Ornitolodzy, w tym dr Jarosław Sułek, podkreślają, że dokarmianie kosów powinno być rozwiązaniem awaryjnym. W łagodne, bezśnieżne zimy ptaki radzą sobie samodzielnie, bo nadal znajdują na ziemi resztki owoców i owadów. Warto sięgać po dodatkowy pokarm dopiero przy silnych mrozach i grubej pokrywie śnieżnej, gdy dostęp do naturalnych zasobów jest faktycznie ograniczony.

Co podawać kosom zimą?

Kos w zimie szuka przede wszystkim miękkich owoców, dlatego najbezpieczniejszym wyborem są owoce suszone. Świeże, przy spadku temperatury poniżej zera, mogą szybko zamarzać i doprowadzić do problemów trawiennych. Sprawdza się zwłaszcza suszona jarzębina, głóg, owoce bzu czarnego, a także czarne i czerwone porzeczki, zebrane latem i wysuszone w przewiewnym miejscu.

Jeśli chcesz wspomóc kosy podczas największych mrozów, możesz wysypać na ziemię, w osłoniętym miejscu pod krzewem, mieszankę owoców i ziaren. Ptaki chętnie zjadają ziarna słonecznika, pestki dyni czy siemię lniane, ale w naturalnych warunkach nie są typowymi ziarnojadami, dlatego nie warto podawać samych mieszanek zbożowych. Lepszy będzie pokarm, w którym ziarno jest uzupełnieniem porcji owoców.

• suszona jarzębina, owoce głogu i bzu czarnego,
• pokrojone, lekko podsuszone jabłka i gruszki,
• mieszanka ziaren oleistych (słonecznik, siemię, pestki dyni),
• gotowe mieszanki zimowe zawierające ziarna i tłuszcz zwierzęcy.

Jak przygotować ogród, by kosy chciały zimować?

Najprostsza pomoc to posadzenie krzewów, które zimą trzymają owoce długo na gałązkach. Jarzębina, kalina, aronia, bez czarny, głóg – te gatunki tworzą naturalną stołówkę dla kosów i innych ptaków. Warto też zostawić na drzewach część jabłek czy gruszek, zamiast sprzątać wszystko jesienią do zera. Dla ptaków taki „bałagan” oznacza po prostu zapas energii na mróz.

Dobrym pomysłem jest również ustawienie płytkiego poidełka – nawet zimą w cieplejsze dni ptakom przyda się dostęp do wody, o ile nie jest zamrożona. Kosy rzadko korzystają z karmnika wiszącego wysoko, dużo bardziej lubią żerować na ziemi, w osłoniętych zakątkach. Dlatego miejsca z naturalną ściółką, kompostowniki i gęste żywopłoty są dla nich idealnym schronieniem i stołówką jednocześnie.

Najlepszą pomocą dla zimujących kosów jest ogród z krzewami owocującymi zimą, naturalną ściółką i kilkoma drzewami, a dopiero w silne mrozy – rozsądne dokarmianie.